1. Bia đá chùa Nghĩa Xá, niên đại: Thiên Phù Duệ Vũ 3 (1122), hiện lưu giữ tại chùa Nghĩa Xá (Viên Quang tự), xã Xuân Trường. 

Bia đá chùa Nghĩa Xá là một tác phẩm nghệ thuật đặc sắc tiêu biểu cho phong cách mỹ thuật Phật giáo thời Lý thế kỷ XII và giai đoạn thời Lê trung hưng thế kỷ  XVI, giai đoạn vàng son trong lịch sử Phật giáo Việt Nam. Văn bia chùa Nghĩa Xá (Viên Quang tự) do Lục Thượng Thái sư Lý Tường Đĩnh thời Lý soạn và được khắc lại vào thời Lê trung hưng cuối thế kỷ XVI. Nội dung bài văn bia hàm chứa giá trị văn học sâu sắc với những nội dung mang ý nghĩa triết lý Phật giáo, góp phần quan trọng trong việc nghiên cứu văn học thời Lý - Trần.

2. Bàn thờ Phật bằng đá chùa Thượng Nương, niên đại: Đại Trị năm thứ 7 (1364), hiện lưu giữ tại chùa Thượng Nương, thôn Tam Tứ, xã Liêm Hà.

Bàn thờ Phật bằng đá được tạo tác gắn với lịch sử ngôi chùa Thượng Nương được xây dựng từ thời Trần. Bàn thờ được ghép từ nhiều phiến đá, tạo thành khối hộp, đề tài trang trí phong phú với nhiều chi tiết độc lạ. Đây là bàn thờ đá cổ có niên đại tuyệt đối sớm nhất được phát hiện trên cả nước được khắc vào năm Giáp Thìn, niên hiệu Đại Trị năm thứ 7 (1364) đời vua Trần Dụ Tông. Bàn thờ đá được trang trí khá đa dạng các hoa văn, họa tiết đặc sắc, trong đó có một số hoa văn đẹp, lạ mà chưa thấy xuất hiện ở các bệ đá cùng thời. Nội dung văn tự cùng với đồ án trang trí liên quan mật thiết đến tư tưởng Phật giáo là di sản tư liệu quý vào loại bậc nhất của các bệ đá đã được phát hiện ở Ninh Bình và trên toàn quốc.

Mặt trước của Bàn thờ đá chùa Thượng Lương

3. Bộ tranh khắc ma nhai 18 vị La Hán động Liên Hoa, chùa Phong Phú, niên đại: Thời Trần, hiện lưu giữ tại động Liên Hoa, chùa Phong Phú, phường Tây Hoa Lư.

Bộ 18 tranh khắc ma nhai các vị La Hán trên vách động Liên Hoa được tạo tác trong bối cảnh vùng đất Ninh Bình dưới thời Trần là một trung tâm của các hoạt động  tôn giáo, cũng là thời kỳ Phật giáo Đại Việt ở vào giai đoạn hưng thịnh. Đây là bộ 18 tranh khắc 18 vị La Hán trên vách động, vách đá (ma nhai) duy nhất; cũng là bộ tranh mô tả, khắc họa hình ảnh các vị La Hán sớm nhất, cổ nhất của Việt Nam. Bộ tranh khắc này là độc bản, hiếm có của loại hình ma nhai cũng như hệ thống văn khắc nói chung hiện còn ở Việt Nam. Bộ tranh là tư liệu quý hiếm cho việc nghiên cứu nghệ thuật Phật giáo thời Trần, nghệ thuật và lịch sử Phật giáo Việt Nam.

Tranh Ma nhai động Liên Hoa, chùa Phong Phú

4. Sách đồng Khâm Ban của Lê Thánh Tông, niên đại: Thời Lê Sơ (ngày 06 tháng 3, niên hiệu Hồng Đức thứ 3 - 1472), hiện lưu giữ tại đình Cầu Không, xã Bắc Lý

Sách “Khâm ban đồng bài” có 2 tờ, 4 trang bằng chất liệu đồng đỏ có kích thước bằng nhau. Trên cả 4 trang của sách đồng được khắc các dòng chữ Hán đẹp và sắc nét, với tổng cộng 528 chữ. Sách đồng chứa đựng một nguồn sử liệu vô cùng quý giá, cung cấp thêm tư liệu về sự kiện vua Lê Thánh Tông đích thân cầm quân đi chinh phạt Chiêm Thành, mở mang bờ cõi về phía Nam, cũng như những lần trừng phạt Champa từ thời Tiền Lê (do Hoàng đế Lê Hoàn trực tiếp chỉ huy), sau đó là thời Lý (nhiều lần đích thân vua Lý và Thái úy Lý Thường Kiệt chỉ huy đều bằng đường biển), vua Lê Thánh Tông cũng chỉ huy đại quân đi bằng đường biển vào đánh Chiêm Thành. Điều đó cho ta thấy người Việt có truyền thống thủy chiến, hải quân mạnh.

Sách Khâm ban đồng bài

5. 03 bia đá chùa Keo Hành Thiện thời Lê Trung hưng, niên đại: Hoằng Định 13 (1613), Cảnh Trị 9 (1671) và Chính Hòa 25 (1704), hiện lưu giữ tại chùa Keo Hành Thiện (Thần Quang tự), xã Xuân Hồng. 

Bia "Tu tạo Thần Quang tự bi ký", niên hiệu Hoằng Định 13 (1613)

Ba bia đá tại chùa Keo Hành Thiện có tên là: “Tu tạo Thần Quang tự bi ký” (1613), “Thần Quang tự Đại pháp sư bi - Nam mô a di đà phật” (1671), “Hưng chú Thánh tượng Đại pháp sư bi ký - Nam mô a di đà phật” (1704). Ba bia đá đều được tạo tác với hình dáng vững chãi, bố cục, hình khối cân xứng hài hòa, có kích thước lớn, đề tài trang trí phong phú với các hình tượng: rồng, tiên nữ, hoa sen, mây lửa… thể hiện sự sáng tạo và kỹ thuật chạm khắc đá điêu luyện bậc nhất vào thế kỷ XVII - XVIII mà ít có bia đá thời Lê trung hưng nào trên cả nước có được. Trong giai đoạn này, mỹ thuật Việt Nam thiên về tính trang trí, biểu tượng, bắt nguồn từ tư tưởng “Tam giáo đồng nguyên” (Phật, Nho, Đạo) đương thời - thời kỳ phục hưng của văn hóa dân tộc. Trong đó Phật giáo hòa quyện Nho giáo, Đạo giáo, thể hiện sự gần gũi, đoàn kết và thống nhất cao, gắn bó với đời sống nhân dân, hay nói cách khác đó là khuynh hướng nghệ thuật dân gian kết hợp với tôn giáo.

Như vậy, đến nay tỉnh Ninh Bình đã có tổng số 22 bảo vật quốc gia. Đây là những hiện vật được các tiền nhân lưu truyền lại, có giá trị đặc biệt quý hiếm, tiêu biểu của đất nước về lịch sử, văn hoá, khoa học./.

Hồng Hiệu