Làm rõ kỹ thuật xây dựng Kinh đô Hoa Lư qua khai quật Thành Dền

Thực hiện Quyết định số 554/QĐ-BVHTTDL ngày 06/3/2025 của Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch, từ ngày 15/3 đến 30/6/2025, Sở Văn hóa và Thể thao tỉnh Ninh Bình phối hợp với Viện Khảo cổ học (Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam) tiến hành khai quật địa điểm Tường Thành Dền (thôn Chi Phong, xã Trường Yên, thành phố Hoa Lư, tỉnh Ninh Bình cũ; nay thuộc phường Tây Hoa Lư, tỉnh Ninh Bình) với tổng diện tích 600m² (Trong đó: Khai quật Tường Thành Dền 300m2, gồm 02 hố khai quật;  khai quật nghiên cứu Hào thành Dền 300m2, gồm 01 hố khai quật).

Bản vẽ mặt cắt địa tầng vách tây Tường Thành Dền

Kết quả của đợt khai quật Thành Dền năm 2025 đã tiếp tục khẳng định về kỹ thuật đắp dựng tường thành Hoa Lư ở thế kỷ X. Cùng với các cuộc khai quật ở Tường Đông vào năm 1969, thăm dò Tường Dền năm 2018, cuộc khai quật khẩn cấp tường Tường Đông Bắc năm 2024, cuộc khai quật lần này cho biết về sự thống nhất trong kỹ thuật đắp thành Hoa Lư. Đến nay đã có thể làm rõ các tường thành nhân tạo ở Hoa Lư đều được đắp trên nền đất có kết cấu khá yếu, lầy thụt, do vậy đều sử dụng kỹ thuật đắp rải thân cây thực vật và gia cố bằng các thanh gỗ kết hợp đóng cọc chống sạt lở. Tường thành được đắp cong hình bán nguyệt hoặc gần hình thang, trong đó sườn ngoài thường được tạo dốc hơn bên trong. Các tư liệu thu được đã được lưu giữ qua các bản ảnh, bản vẽ mô tả kết quả khảo cổ.

Các đại biểu tham quan hố khai quật Tường Thành Dền

Đáng chú ý, toàn bộ hố khai quật đã được số hóa bằng công nghệ quét 3D, phục vụ công tác nghiên cứu, phục dựng trong giai đoạn tiếp theo. Các kết quả này đã góp phần làm rõ hơn diện mạo Kinh đô Hoa Lư dưới triều Đinh - tiền Lê ở thế kỷ X.

Phát lộ không gian sinh hoạt cổ tại chùa Bà Ngô

Từ ngày 02/5 đến 30/6/2025, Sở Văn hóa và Thể thao tỉnh Ninh Bình đã phối hợp với Viện Khảo cổ học, Viện Sử học và Đại học Trent (Canada) tiến hành thăm dò, khai quật khảo cổ khu vực chùa Bà Ngô (thôn Trường Xuân, xã Trường Yên, thành phố Hoa Lư cũ; nay thuộc phường Tây Hoa Lư, tỉnh Ninh Bình), với diện tích 32m2.

Giáo sư Iannone Gyles John, Trường Đại học Trent (Canada) thuyết trình về những phát hiện mới tại hố khai quật.

Qua khai quật, các nhà khoa học đã thu được hàng nghìn hiện vật gồm đồ gốm, sành, gạch ngói, xỉ luyện sắt, xương động vật, hạt cây và mẫu thực vật. Kết quả bước đầu đã phát hiện nhiều lớp kiến trúc và hiện vật có niên đại từ thời Đinh, tiền Lê, thể hiện bức tranh sinh hoạt của cư dân Hoa Lư giai đoạn thế kỷ X, bao gồm khu lò luyện sắt và khu vực sinh hoạt cũng như kỹ thuật gia cố nền đất trong điều kiện đất trũng. Các chuyên gia trong nước và quốc tế cơ bản thống nhất đánh giá khu vực thực hiện khai quật thể hiện một khu vực phức hợp với nhiều loại hình hoạt động thường ngày của cư dân Hoa Lư giai đoạn thế kỷ X, trong đó có dấu tích của hoạt động giao thương, buôn bán sôi động. Các hiện vật sẽ tiếp tục được bảo quản, phân loại theo niên đại; đồng thời tổ chức so sánh, đánh giá, phân tích theo chức năng, vai trò để làm rõ hơn bức tranh sinh hoạt của cư dân kinh đô Hoa Lư xưa. Đây sẽ là những cứ liệu quan trọng cung cấp thêm thông tin quý giá cho các nhà nghiên cứu, giới sử học để làm sâu sắc hơn các giá trị về khoa học, lịch sử, văn hóa, xã hội... của di sản Cố đô Hoa Lư trong lịch sử dân tộc.

Các đại biểu thăm quan những hiện vật phát hiện trong cuộc khai quật

Những phát hiện đặc biệt tại di tích Mán Bạc

 Từ ngày 22/4 đến 29/6/2025, Sở Văn hóa và Thể thao tỉnh Ninh Bình phối hợp với Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn (ĐHQG Hà Nội) khai quật di tích Mán Bạc, thôn Bạch Liên, xã Yên Thành, huyện Yên Mô, tỉnh Ninh Bình cũ (nay thuộc xã Đồng Thái, tỉnh Ninh Bình), diện tích khai quật 196m2.

Các đại biểu thăm quan tại hố khai quật

Cuộc khai quật đã làm xuất lộ 3 tầng văn hóa với 2 giai đoạn phát triển liên tục trên một địa tầng dày gần 2m. Trong tầng văn hóa phát hiện 2 mộ táng có di cốt, 1 dấu tích nghi là mộ táng trẻ em không còn di cốt, bếp và đống rác bếp lớn, các hố đất đen và hố cột. Di vật thu được đa dạng về loại hình và phong phú về số lượng với các chất liệu như đá, gốm, xương, vỏ nhuyễn thể. Trong đó đáng chú ý là mảnh vỡ có thể là mảnh vỡ của nha chương; Các di vật làm từ vỏ điệp có thể là một loại “bích”; Các công cụ làm từ vỏ sò; sưu tập phong phú các công cụ, vũ khí, trang sức bằng vỏ nhuyễn thể, xương và các đồ gốm có hoa văn trang trí đẹp mắt. Qua kết quả khai quật có thể thấy Mán Bạc là di tích cư trú – mộ táng, bao gồm 2 giai đoạn phát triển sớm – muộn.

Các đại biểu thăm quan những hiện vật tiêu biểu trong cuộc khai quật

Niên đại tương đối thuộc về hậu kỳ đá mới – sơ kỳ đồng thau, cách ngày nay 3.500-4000 năm. Với tổ hợp di tích, di vật đa dạng phản ánh đời sống vật chất, tinh thần phong phú, quá trình thích nghi khai thác tự nhiên và các mối quan hệ văn hóa đa chiều. Những phát hiện này có ý nghĩa đặc biệt quan trọng trong việc nghiên cứu lịch sử cư trú, đời sống vật chất, tinh thần của cư dân tiền sử trên vùng đất Ninh Bình. Các hiện vật thu được có số lượng rất lớn, giá trị vô cùng đặc sắc. Hố khai quật đã được scan 3D bẳng công nghệ tiên tiến, phục vụ cho công tác xây dựng bảo tàng tại chỗ sau này.

Khảo sát khảo cổ tại khu vực Hà Nam cũ

Bên cạnh các cuộc khai quật trọng điểm, năm 2025, công tác khảo sát, điền dã khảo cổ cũng được triển khai tại khu vực tỉnh Hà Nam cũ, trọng tâm là khu bảo tồn Voọc thuộc quần thể danh thắng Tam Chúc.

Qua điều tra, các nhà khảo cổ đã phát hiện một di chỉ mái đá tiền sử, ba di tích lịch sử (hai hang động, một ngoài trời), cùng nhiều hiện vật đồ đồng Đông Sơn liên quan đến khu di tích Căn cứ địa Lạt Sơn. Ngoài ra, các nhà nghiên cứu còn xác định được lai lịch của ba trống đồng cổ và phát hiện cột đá có chữ Hán tại khu vực Thung Bể.

Các kết quả khai quật, khảo sát khảo cổ học năm 2025 tiếp tục khẳng định giá trị to lớn của hệ thống di sản văn hóa Ninh Bình. Đây là nguồn tư liệu khoa học quan trọng phục vụ nghiên cứu lịch sử, văn hóa, đồng thời tạo nền tảng vững chắc cho công tác bảo tồn, phát huy giá trị di sản gắn với phát triển du lịch bền vững trong thời gian tới.

Quách Hương-Phòng DSVH