Quy hoạch nhằm cụ thể hóa các chiến lược phát triển, thực hiện cam kết của Việt Nam với UNESCO trong công tác bảo tồn và phát huy giá trị di sản. Đồng thời, là cơ sở để tiếp tục nghiên cứu, nhận diện và làm rõ giá trị nổi bật của di sản; bảo tồn gắn với phát triển bền vững, đưa Tràng An - Tam Cốc - Bích Động trở thành điểm đến hấp dẫn của Việt Nam và quốc tế, là động lực phát triển du lịch của tỉnh Ninh Bình và khu vực đồng bằng Bắc Bộ. 

Phạm vi lập quy hoạch di tích gồm: Toàn bộ diện tích Danh lam thắng cảnh quốc gia đặc biệt Tràng An - Tam Cốc - Bích Động (thuộc phạm vi Di sản văn hóa và thiên nhiên thế giới Quần thể Danh thắng Tràng An) với tổng diện tích là 9.663 ha. Trong đó, quy mô lập quy hoạch không bao gồm diện tích của Trung tâm Cố đô Hoa Lư đã được xác định trong Quy hoạch bảo tồn, tu bổ, phục hồi Di tích quốc gia đặc biệt Cố đô Hoa Lư.

Tràng An

Nội dung quy hoạch gồm: Quy hoạch phân vùng chức năng; định hướng bảo quản, tu bổ, phục hồi di tích; giải pháp bảo quản, tu bổ, phục hồi di tích; quy hoạch không gian bảo tồn, phát huy giá trị di tích; định hướng quy hoạch bảo tồn cảnh quan địa chất; định hướng bảo tồn, phát huy giá trị văn hóa phi vật thể; giải pháp phát triển du lịch; định hướng quy hoạch hạ tầng kỹ thuật; giải pháp, cơ chế thực hiện quy hoạch di tích...

Một nguyên tắc xuyên suốt được nhấn mạnh trong Quy hoạch lần này là bảo tồn phải giữ nguyên “yếu tố gốc” và tính toàn vẹn của di sản. Việc bảo quản, tu bổ, phục hồi di tích theo nguyên tắc bảo đảm hài hòa giữa việc gìn giữ giá trị nổi bật toàn cầu của khu di sản với phát triển kinh tế di sản, bảo đảm lợi ích, sinh kế cộng đồng, nâng cấp cơ sở hạ tầng xã hội, hạ tầng kỹ thuật và hạ tầng du lịch. Kiểm soát sức chứa, hoạt động du lịch và xây dựng; bảo đảm phục hồi môi trường, duy trì cảnh quan và khả năng thích ứng dài hạn của di sản; trong đó: Đối với khu vực cảnh quan thiên nhiên cần được bảo vệ nghiêm ngặt khoanh vùng, cắm mốc ranh giới các khu vực bảo vệ di tích, địa điểm khảo cổ; Đối với khu vực phát triển du lịch cần bảo đảm kiến trúc hài hòa với cảnh quan thiên nhiên; phát triển du lịch sinh thái, du lịch trải nghiệm nông nghiệp, nông thôn, du lịch văn hóa…; Đối với khu vực làng truyền thống, không mở rộng hoặc phát triển đô thị hoá, bảo tồn cảnh quan làng, xóm theo hiện trạng; bảo tồn cảnh quan nông nghiệp và giữ gìn các giá trị di sản văn hoá phi vật thể, làng nghề thủ công truyền thống; Đối với khu vực bảo tồn đan xen, cần kiểm soát nghiêm ngặt và không xem xét, chấp thuận việc chuyển mục đích sử dụng đất nông nghiệp sang mục đích khác khi chưa được cơ quan nhà nước có thẩm quyền cho phép.

Đáng chú ý, quy hoạch cũng đặc biệt coi trọng không gian văn hóa sống – nơi cộng đồng cư dân bản địa là chủ thể của di sản. Đồng thời, bảo tồn lễ hội truyền thống, giá trị tri thức bản địa gồm: Bảo tồn các các nghi lễ quan trọng phản ánh truyền thống lịch sử và đời sống văn hóa của người dân, vùng đất Cố đô, gồm: Tục rước nước Lễ hội Hoa Lư; Hội làng Khả Lương; Hội làng Hành Cung; Lễ hội đền Trần (Nội Lấm); Lễ hội đền Thái Vi; Lễ hội Bái Đính; Lễ tế Thần Nông...; Bảo tồn giá trị tri thức bản địa gắn với các lễ hội: lễ hội làng Sinh Dược, nghề sản xuất dược liệu tự nhiên, tín ngưỡng thờ Đức Thánh Nguyễn Minh Không, tập quán thờ Tô Hiến Thành và hệ truyện tích thời Lý. Điều này góp phần duy trì “linh hồn” của di sản, tránh tình trạng thương mại hóa làm phai nhạt bản sắc.

Lễ rước nước tại Lễ hội Hoa Lư

Các làng truyền thống trong khu vực được định hướng giữ nguyên hiện trạng, không đô thị hóa: Làng nghề chế tác đá Ninh Vân, nghề dệt ren Ninh Hải, nghề nấu rượu Gia Lạc, nghề trồng hoa cây cảnh Ninh Xuân cần có lộ trình bảo tồn, khôi phục, gắn với du lịch trải nghiệm. Đây là cách tiếp cận tiến bộ, bởi di sản không chỉ là “cảnh đẹp” mà còn là hệ sinh thái văn hóa – xã hội gắn bó hữu cơ với con người.  

Về phát triển du lịch, quy hoạch định hướng đa dạng hóa sản phẩm, chú trọng phát triển các sản phẩm du lịch sinh thái dựa trên lợi thế về tài nguyên tự nhiên, các loại hình dịch vụ du lịch mới theo hướng đa dạng hóa sản phẩm phù hợp với những xu hướng mới của thị trường như: Du lịch sinh thái (chèo thuyền, trekking, chụp ảnh thiên nhiên); du lịch văn hóa - lịch sử - khảo cổ (tham quan cố đô, di tích khảo cổ); du lịch văn hoá, tôn giáo tín ngưỡng và thực hành tôn giáo, tín ngưỡng (các tour hành hương); du lịch thể thao - mạo hiểm (leo núi, đạp xe, chèo thuyền); du lịch nông nghiệp, làng nghề (trải nghiệm làng thêu, làng gốm, farmstay); du lịch sáng tạo - công nghệ ("du lịch thực tế ảo", ứng dụng thông minh, trung tâm nghệ thuật); du lịch kết hợp chữa bệnh, chăm sóc sức khỏe và thẩm mỹ; du lịch hội nghị, hội thảo, sự kiện (MICE); du lịch giáo dục... gắn kết hiệu quả du lịch với công nghiệp văn hóa. Bên cạnh đó, việc kiểm soát chặt chẽ chuyển đổi mục đích sử dụng đất, đặc biệt là đất nông nghiệp, cho thấy quyết tâm tránh “bê tông hóa” di sản. Phát triển hạ tầng du lịch và kỹ thuật được yêu cầu phải hài hòa với cảnh quan tự nhiên, tránh phá vỡ cấu trúc không gian đặc thù của khu vực karst.

Quy hoạch cũng đề cập đến trách nhiệm của địa phương trong việc triển khai thực hiện Quy hoạch. Theo đó, UBND tỉnh Ninh Bình sẽ tổ chức công bố Quy hoạch bằng các hình thức phù hợp, tạo sự đồng thuận, nhất trí cao trong triển khai thực hiện; tiến hành rà soát, cắm mốc ranh rới khoanh vùng các khu vực bảo vệ di tích theo mốc giới xác định trong quy hoạch; cập nhật ranh giới, diện tích Quy hoạch vào Hồ sơ khoa học di tích và Quy hoạch tỉnh Ninh bình phù hợp với từng thời kỳ...Chỉ đạo chính quyền địa phương các cấp tổ chức các hoạt động bảo vệ môi trường di tích và các khu vực phụ cận bên ngoài di tích; thực hiện quản lý hoạt động bảo tồn, đầu tư, xây dựng theo quy hoạch đã được phê duyệt.

Như vậy, sau hơn 1 thập niên Quần thể danh thắng Tràng An chính thức được UNESCO ghi danh là Di sản văn hóa và thiên nhiên thế giới (năm 2015), giá trị của di sản này không chỉ nằm ở cảnh quan karst (các-xtơ) kỳ vĩ hay hệ thống hang động độc đáo, mà còn được nâng tầm thông qua việc ban hành các chính sách, cách chính quyền tiếp cận bài toán cân bằng giữa bảo tồn và phát triển. Việc phê duyệt quy hoạch được kỳ vọng sẽ tạo hành lang pháp lý quan trọng để bảo tồn và phát huy giá trị di sản Tràng An, đồng thời thúc đẩy phát triển kinh tế du lịch theo hướng bền vững, nâng cao vị thế của Ninh Bình trên bản đồ du lịch trong nước và quốc tế./.

Khánh Linh